Bình luận khoa học Án lệ số 03/2016/AL về vụ án "ly hôn"

Vấn đề pháp lý phát sinh từ việc tặng cho đất không lập văn bản

Căn cứ khoản 1 Điều 463 Bộ luật Dân sự năm 1995, tặng cho bất động sản phải được lập thành văn bản có chứng nhận của công chứng nhà nước hoặc chứng thực của Uỷ ban nhân dân cấp có thẩm quyền, và phải đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền nếu pháp luật yêu cầu bất động sản phải đăng ký quyền sở hữu.

Tuy nhiên trên thực tế, nhiều trường hợp cha mẹ, anh chị em tặng cho con cái, người thân trong gia đình quyền sử dụng đất mà không lập văn bản theo quy định, chỉ thực hiện thông qua lời nói, nhiều trường hợp không có người làm chứng. Điều này dẫn đến nhiều tranh chấp về sau khi bên tặng cho đổi ý, còn bên được nhận tặng cho gặp khó khăn trong việc tìm chứng cứ chứng minh mình đã được tặng cho.

Điển hình, trong vụ án này, trước đó ông Phác đã tặng cho quyền sử dụng đất cho vợ chồng con trai của mình (anh Nam và chị Hồng) mà không lập thành văn bản theo quy định của khoản 1 Điều 436 Bộ luật Dân sự năm 1995. Sau đó, ông Phác và anh Nam đã nói không hề có sự tặng cho quyền sử dụng đất mà chỉ cho ở nhờ, làm ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người con dâu (chị Hồng).

Lập luận của Án lệ số 03/2016/AL

Theo Án lệ số 03/2016/AL, Tòa án không chỉ căn cứ vào việc có xác lập hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất bằng văn bản có chứng nhận của cơ quan có thẩm quyền hay không, mà còn dựa vào ý chí của các bên liên quan để xác định hiệu lực của hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất, dù việc tặng cho được thực hiện bằng lời nói.

Cụ thể, Án lệ lập luận rằng vợ chồng anh Nam, chị Hồng đã được gia đình ông Phác tặng cho quyền sử dụng đất từ năm 1993. Đến năm 2001, khi xã Vân Tảo có chủ trương đăng ký và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho người dân, không hộ gia đình nào trong xã không biết điều này; nhưng ông Phác không thực hiện việc đăng ký quyền sử dụng đất với thửa đất số 63 tờ bản đồ số 5 ở Vân Hòa, xã Vân Tảo, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội, mà chính anh Nam là người đi đăng ký.

Sau đó, trong suốt quá trình vợ chồng anh Nam, chị Hồng xây dựng nhà cửa trên thửa đất này, không có ai trong hộ gia đình ông Phác phản đối hay có ý kiến gì. Từ những căn cứ đó, đủ cơ sở xác định hộ gia đình ông Phác đã tặng cho vợ chồng anh Nam và chị Hồng quyền sử dụng đất nêu trên. Như vậy, thửa đất này là tài sản chung của vợ chồng anh Nam và chị Hồng.

Ý nghĩa thực tiễn của án lệ

Trên thực tế, nhiều trường hợp cha mẹ đã tặng cho vợ chồng của con mình (tặng cho chung) quyền sử dụng đất mà không lập thành văn bản, chỉ tặng cho bằng lời nói, dẫn đến các tranh chấp về sau. Dù người được tặng cho đã xây dựng nhà ở, công trình lên thửa đất một cách công khai, làm thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên mình và không có ai phản đối, nhưng một khi vợ chồng người con ly hôn, người tặng cho tài sản với tâm lý “ích kỷ”, không muốn quyền sử dụng đất thuộc về con dâu, con rể, đã “trở mặt” rằng không có việc tặng cho mà chỉ là cho ở nhờ, cho mượn đất để canh tác.

Với sự ra đời của Án lệ số 03/2016/AL, Tòa án có cơ sở để giải quyết các tranh chấp này một cách thỏa đáng, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người được tặng cho. Ví dụ, trong bản án này, Tòa án đã bảo vệ được quyền lợi chính đáng cho chị Hồng, xác định quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng anh Nam, chị Hồng. Khi chia quyền sử dụng đất, phải coi anh Nam có công sức đóng góp nhiều hơn để chia theo công sức của mỗi bên, đồng thời cần căn cứ vào nhu cầu về chỗ ở để chia hiện vật cho các bên nhằm đảm bảo quyền lợi cho các đương sự.

Phạm vi áp dụng tương tự của án lệ

Tòa án có thể áp dụng Án lệ số 03/2016/AL vào các vụ án có tính tương tự, đơn cử như:

• Trong vụ án này, gia đình bên chồng tặng cho quyền sử dụng đất; trường hợp gia đình bên vợ tặng cho quyền sử dụng đất cũng được coi là có tính tương tự.
• Trong vụ án này, tranh chấp phát sinh khi vợ chồng ly hôn; trường hợp vợ chồng không ly hôn mà có những sự kiện tương tự như trên cũng được coi là có tính tương tự.
• Trong vụ án này, việc tặng cho quyền sử dụng đất bằng lời nói; trường hợp tặng cho quyền sử dụng đất bằng giấy viết tay cũng được coi là có tính tương tự.