Các trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự

Khái niệm miễn trách nhiệm hình sự

Miễn trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 29 Bộ luật Hình sự năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025). Đây là trường hợp đặc biệt khi tội phạm được xác định nhưng người phạm tội được miễn khỏi trách nhiệm do luật định.

Trường hợp 1: Thay đổi chính sách pháp luật

Khi chính sách, pháp luật thay đổi

Người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự khi tiến hành điều tra, truy tố hoặc xét xử, do có sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa.

Ví dụ minh hoạ:

Năm 2015, cơ quan công an điều tra thấy A làm giả con dấu. Hành vi này vi phạm Điều 267 Bộ luật Hình sự năm 1999 về tội làm giả con dấu. Viện kiểm sát đã truy tố A về tội danh này.

Đến năm 2018, vụ án được đưa ra xét xử. Tòa án phát hiện A chỉ làm giả con dấu nhưng chưa thực hiện hành vi trái pháp luật. Theo Điều 341 Bộ luật Hình sự năm 2015, dấu hiệu định tội này bổ sung yêu cầu “thực hiện hành vi trái pháp luật”.

Do pháp luật đã thay đổi, tòa án ra phán quyết miễn trách nhiệm hình sự đối với A.

Khi có quyết định đại xá

Người phạm tội cũng được miễn trách nhiệm hình sự khi có quyết định đại xá từ Nhà nước.

Trường hợp 2: Người phạm tội không còn nguy hiểm với xã hội

Do chuyển biến tình hình

Khi tiến hành điều tra, truy tố, xét xử, nếu tình hình chuyển biến làm cho người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa, họ có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

Do mắc bệnh hiểm nghèo

Người phạm tội mắc bệnh hiểm nghèo trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử dẫn đến không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội có thể được miễn trách nhiệm.

Do tự thú và có cống hiến đặc biệt

Trước khi hành vi phạm tội bị phát giác, nếu người phạm tội:

Tự thú, khai rõ sự việc
Góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và điều tra tội phạm
Cố gắng hạn chế hậu quả của tội phạm đến mức thấp nhất
Lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt được Nhà nước và xã hội thừa nhận

Thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

Trường hợp 3: Khắc phục hậu quả và được người bị hại đề nghị

Người thực hiện tội phạm nghiêm trọng do vô ý hoặc tội phạm ít nghiêm trọng gây thiệt hại về:

Tính mạng, sức khỏe
Danh dự, nhân phẩm
Tài sản của người khác

Nếu họ đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

Phân biệt với trường hợp được tuyên vô tội

Khái niệm tội phạm

Theo Điều 8 Bộ luật Hình sự năm 2015, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự. Hành vi phải do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các lĩnh vực được bảo vệ pháp luật.

Hành vi không thỏa mãn các dấu hiệu trên thì không phải là tội phạm.

Trường hợp được tuyên vô tội

Người được tuyên vô tội là trường hợp đã bị khởi tố, điều tra, truy tố về một tội danh nhưng khi xét xử, Hội đồng xét xử thấy hành vi của bị cáo không phạm tội nên tuyên bị cáo vô tội.

Người được tuyên vô tội có quyền yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước năm 2017.

Trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự

Miễn trách nhiệm hình sự là trường hợp đã đủ căn cứ xác định hành vi nguy hiểm cho xã hội là tội phạm. Tuy nhiên, vì một số lý do luật định (như nêu ở trên), bị cáo được miễn trách nhiệm hình sự.

Người được miễn trách nhiệm hình sự là người có tội nên họ không có quyền yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng bồi thường thiệt hại theo Luật Trách nhiệm bồi thường của nhà nước năm 2017.